OGÓLNOPOLSKA KONFERENCJA INTEGRACJI SENSORYCZNEJ

Ćwiczenia bilateralne w integracji sensorycznej: wspieranie koordynacji i planowania motorycznego

Integracja sensoryczna (SI), zgodnie z koncepcją dr A. Jean Ayres, jest procesem neurologicznym, który organizuje wrażenia płynące z ciała i środowiska, umożliwiając efektywne użycie ciała w środowisku. Jednym z kluczowych aspektów tego procesu jest integracja bilateralna, czyli zdolność do skoordynowanego używania obu stron ciała jednocześnie i niezależnie. Jest to fundament, na którym opiera się rozwój bardziej złożonych umiejętności motorycznych i poznawczych, w tym planowania motorycznego i koordynacji.

Jak działa integracja bilateralna?

Integracja bilateralna jest ściśle związana z efektywną komunikacją między dwiema półkulami mózgu, za którą odpowiada przede wszystkim c4iało modzelowate. Koordynacja bilateralna wymaga, aby obie półkule mózgu przetwarzały informacje sensoryczne i wysyłały sygnały motoryczne w sposób zsynchronizowany i zorganizowany.

Dysfunkcja w tym obszarze, często określana jako dysfunkcja integracji bilateralnej i sekwencyjnej, jest klasyfikowana w ramach zaburzeń przetwarzania sensorycznego. U dzieci z dysfunkcją BIS obserwuje się trudności w:

• Przekraczaniu linii środkowej ciała: wykonywanie czynności wymagających przeniesienia kończyny z jednej strony ciała na drugą (np. sięganie po przedmiot leżący po przeciwnej stronie).
• Lateralizacji: trudności w konsekwentnym używaniu jednej ręki do zadań precyzyjnych.
• Planowaniu motorycznym (praxis): trudności w wymyślaniu, planowaniu i wykonywaniu nowych sekwencji ruchowych.

Właśnie dlatego ćwiczenia integracji bilateralnej są projektowane tak, aby stymulować i wzmacniać połączenia neuronalne między półkulami, co bezpośrednio przekłada się na poprawę koordynacji i planowania motorycznego.

Ćwiczenia integracji bilateralnej — rodzaje

Ćwiczenia bilateralne i unilateralne — różnice

W terapii integracji sensorycznej (SI) istotne jest rozróżnienie między ćwiczeniami bilateralnymi i unilateralnymi, ponieważ każdy z tych typów aktywności pełni odmienną, choć uzupełniającą się funkcję w rozwoju motorycznym i neurologicznym dziecka.

Ćwiczenia unilateralne (jednostronne) angażują jedną stronę ciała w danym momencie, np. rzuty jedną ręką, stanie na jednej nodze czy precyzyjne manipulacje manualne. Są one szczególnie ważne w kształtowaniu siły mięśniowej, stabilizacji posturalnej, koordynacji wzrokowo-ruchowej oraz różnicowania stron ciała. Ćwiczenia te wspierają także rozwój dominacji ręki oraz precyzji ruchów, co ma znaczenie m.in. w czynnościach grafomotorycznych i samoobsługowych.

Z kolei ćwiczenia bilateralne (obustronne) wymagają jednoczesnej lub naprzemiennej pracy obu stron ciała, np. czołganie, jazda na rowerze, skakanie obunóż, naprzemienne ruchy rąk i nóg czy przekraczanie linii środka ciała. Ten typ aktywności odgrywa kluczową rolę w integracji sensorycznej, ponieważ wspiera współpracę obu półkul mózgowych oraz rozwój spójnych wzorców ruchowych. Ćwiczenia bilateralne są fundamentem dla planowania motorycznego (praksji), orientacji w schemacie ciała oraz płynnej koordynacji ruchowej.

Ćwiczenia unilateralne i bilateralne nie stanowią przeciwieństw, lecz wzajemnie się uzupełniają. Ćwiczenia jednostronne rozwijają precyzję i kontrolę, natomiast ćwiczenia obustronne budują fundamenty integracji sensoryczno-motorycznej, niezbędnej do efektywnego funkcjonowania w codziennych i szkolnych aktywnościach.

Ćwiczenia bilateralne przykłady

Poniżej przedstawiono ćwiczenia bilateralne dostosowane do różnych poziomów rozwoju, które terapeuci mogą wykorzystać w pracy z dziećmi.

Ćwiczenia bilateralne w integracji sensorycznej — metodyka

Skuteczność ćwiczeń bilateralnych w integracji sensorycznej zależy od ich prawidłowego wdrożenia i systematyczności. Terapia ćwiczeniami bilateralnymi, często stosowana jako uzupełnienie terapii SI, opiera się na kilku kluczowych zasadach.

1. Indywidualizacja i stopniowanie trudności
   Program ćwiczeń powinien być ściśle dostosowany do wyników diagnozy oraz aktualnego poziomu rozwoju dziecka. Planowanie terapii wymaga stopniowego przechodzenia od ruchów prostych i symetrycznych do coraz bardziej złożonych, asymetrycznych oraz wymagających przekraczania linii środkowej ciała. Kluczowe znaczenie ma tu zasada Just Right Challenge, zgodnie z którą ćwiczenia powinny stanowić dla dziecka odpowiednie wyzwanie, mieszczące się na granicy jego aktualnych możliwości, bez wywoływania nadmiernej frustracji lub poczucia porażki. Istotnym elementem procesu terapeutycznego jest również wprowadzanie elementów zabawy, szczególnie w przypadku ćwiczeń bilateralnych kierowanych do dzieci. Wysoki poziom motywacji sprzyja większemu zaangażowaniu, dlatego zaleca się wykorzystywanie sprzętu sensorycznego, takiego jak huśtawki, piłki czy tunele, oraz form aktywności o charakterze zabawowym.
2. Rytm i powtarzalność
   Ruchy bilateralne są ściśle powiązane z poczuciem rytmu oraz umiejętnością sekwencjonowania ruchów, co ma istotne znaczenie dla automatyzacji wzorców motorycznych. W terapii integracji bilateralnej często wykorzystuje się metronom lub muzykę o stałym tempie, które pomagają w synchronizacji pracy obu stron ciała oraz w utrzymaniu płynności ruchów. Równie ważna jest systematyczność oddziaływań terapeutycznych. Programy integracji bilateralnej zazwyczaj rekomendują krótkie, lecz regularne sesje ćwiczeń, na przykład trwające 15–20 minut dziennie i wykonywane w warunkach domowych, co pozwala na utrwalanie efektów terapii prowadzonej w gabinecie.
3. Integracja z innymi systemami sensorycznymi
   Ćwiczenia ukierunkowane na integrację bilateralną powinny być łączone z aktywnościami stymulującymi inne systemy sensoryczne, w szczególności układ proprioceptywny i przedsionkowy, które stanowią fundament dla planowania motorycznego i kontroli posturalnej. W zakresie propriocepcji szczególnie istotne są ćwiczenia z obciążeniem, takie jak pchanie, ciągnięcie czy noszenie cięższych przedmiotów, które dostarczają głębokich bodźców czuciowych. Z kolei stymulacja układu przedsionkowego może obejmować aktywności wykonywane na huśtawkach, ruchy obrotowe oraz ćwiczenia równoważne, realizowane jednocześnie z ruchami bilateralnymi, co sprzyja lepszej organizacji informacji sensorycznych i integracji ruchowej.

Ćwiczenia bilateralne dla dzieci — korzyści dla rozwoju

Systematyczne stosowanie ćwiczeń bilateralnych dla dzieci przynosi szereg korzyści, które wykraczają poza samą sprawność ruchową, wpływając na sferę poznawczą, emocjonalną i edukacyjną.

Ćwiczenia bilateralne — rola terapeuty

Ćwiczenia bilateralne w integracji sensorycznej są nie tylko techniką, ale strategicznym elementem terapii, który celuje w neurofizjologiczne podstawy koordynacji i planowania motorycznego. Rola terapeuty SI polega na:

1. Precyzyjnej diagnozie: identyfikacji specyficznych deficytów w zakresie integracji bilateralnej (np. trudności z ruchami symetrycznymi vs. naprzemiennymi).
2. Indywidualizacji programu: dostosowaniu ćwiczeń bilateralnych przykłady do potrzeb i możliwości dziecka, zapewniając odpowiedni poziom wyzwania (just right challenge).
3. Współpracy z rodzicami: edukowaniu rodziców na temat znaczenia ćwiczeń bilateralnych dla dzieci i ich regularnego wykonywania w domu.

Wzmacnianie integracji bilateralnej poprzez systematyczne ćwiczenia integracji bilateralnej jest inwestycją w przyszłe umiejętności dziecka, od pisania i czytania, po złożone zadania sportowe i codzienne czynności samoobsługowe.

Bibliografia

1. Koper, M., Lewandowska, M., & Rękosiewicz, M. (2024). The effect of the Bilateral Integration exercise program on the cognitive functioning of pupils with moderate intellectual disabilities. Frontiers in Psychiatry, 15, 1409061.
   Data publikacji: 2024 r.
2. Chen, J., Li, H., & Li, Y. (2021). Impact of Bilateral Coordinated Movement on Manipulative Skill Competency in School-Aged Children. Frontiers in Psychology, 12, 683412.
   Data publikacji: 2021 r.